जनसंख्यामा वृद्धि तर पूर्वाधारको अभाव—सहरी क्षेत्रमा जनसंख्या दबाब

काठमाण्डौं, नेपाल – नेपालका मुख्य सहरी क्षेत्रहरूमा जनसंख्या तीव्र गतिमा बढ्दै जाँदा आवश्यक पूर्वाधारको अभावले गम्भीर चुनौती खडा भएको छ। राजधानी काठमाण्डौं लगायत देशका अन्य ठूला सहरी केन्द्रहरूमा बसोबास, यातायात, स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा तथा पानीजस्ता आधारभूत सुविधाहरूमा अत्यधिक दबाब पर्न थालेको छ।

देशभर सहरीकरणको गति तीव्र भइरहेका बेला सहरी क्षेत्रहरूमा बसाइँसराइ गर्नेहरूको संख्या दिनप्रतिदिन बढ्दो छ। पछिल्लो तथ्यांकअनुसार, हरेक वर्ष ग्रामीण क्षेत्रबाट हजारौं मानिस अवसर र सेवाको खोजीमा सहरी क्षेत्रमा आउँछन्। तर, सहरी क्षेत्रहरूमा बढ्दो जनसंख्या व्यवस्थापन गर्ने पूर्वाधारको विकास भने आवश्यक गतिमा हुन सकेको छैन।

बसोबास र यातायात समस्यामा वृद्धि

सहरी क्षेत्रमा जनसंख्या बढ्दै जाँदा बसोबासको व्यवस्थापन गम्भीर चुनौती बनेको छ। ठूला भवन, अपार्टमेन्ट र आवासीय क्षेत्रको निर्माण भइरहेको भए पनि, यथेष्ठ र सुरक्षित बसोबासका लागि आवश्यक नीतिगत सुधार र निर्माण प्रविधिमा कमजोरिका कारण नागरिकलाई गुणस्तरीय आवासमा पहुँच दिलाउन कठिनाइ भएको छ।

यातायात क्षेत्रमा पनि अत्यधिक दबाब परेको छ। सवारी साधनको संख्या बढ्दै जाँदा सहरी सडकहरूमा जाम समस्या बढेको छ। अव्यवस्थित सवारी व्यवस्थापन, न्यून सडक चौडाइ र सार्वजनिक यातायातको अभावका कारण दैनिक रूपमा लाखौं मानिसहरू घण्टौं जाममा फसिरहेका छन्।

स्वास्थ्य र शिक्षा सेवामा पनि दबाब

जनसंख्या वृद्धिका कारण सहरी क्षेत्रका स्वास्थ्य सेवा केन्द्र र अस्पतालमा पनि अत्यधिक दबाब परेको छ। अस्पतालहरूमा दिनहुँ बढ्दो बिरामीको चापले गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा दिन कठिन बनाएको छ। यही अवस्था शिक्षा क्षेत्रमा पनि देख्न सकिन्छ। सहरी क्षेत्रमा विद्यार्थी संख्या धेरै बढे पनि, नयाँ शैक्षिक संस्थाहरूको संख्या पर्याप्त रूपमा वृद्धि हुन सकेको छैन, जसले गर्दा सार्वजनिक विद्यालय तथा कलेजहरूमा पढाइको गुणस्तरमा असर परेको छ।

पानी र सरसफाइको अभाव

सहरी क्षेत्रमा बढ्दो जनसंख्याका कारण खानेपानीको समस्या गम्भीर बनेको छ। राजधानीलगायत ठूला शहरहरूमा पानीको माग दिनप्रतिदिन बढ्दै गइरहेको भए पनि, आपूर्ति भने न्यून छ। यसैगरी, सरसफाइ र ढल व्यवस्थापनको कमजोर व्यवस्थापनले जनस्वास्थ्यमा जोखिम थपेको छ।

दीर्घकालीन योजना आवश्यक

सहरी क्षेत्रमा बढ्दो जनसंख्या व्यवस्थापन गर्न दीर्घकालीन योजना आवश्यक रहेको विज्ञहरूले बताउँदै आएका छन्। सहरी पूर्वाधारमा वृद्धि नगरी जनसंख्या व्यवस्थापन गर्न कठिन हुने चेतावनीसहित, व्यवस्थित बसोबास नीति, सार्वजनिक यातायात सुधार, स्वास्थ्य सेवा पहुँचमा वृद्धि र सरसफाइमा विशेष ध्यान दिनुपर्नेमा विशेषज्ञहरूको जोड छ।

सरकारले सहरी पूर्वाधारको विकासलाई प्राथमिकतामा राखेर आवश्यक स्रोत परिचालन गर्नुका साथै निजी क्षेत्रसँग सहकार्य गरेर योजनाबद्ध विकासको दिशा अवलम्बन नगरे, भविष्यमा सहरी क्षेत्रमा अझै ठूलो संकट देखिने अनुमान गरिएको छ।